بازار تبریز

بازار تبریز

شرح

آشنایی با بازار تبریز

بازار تبریز در مردادماه سال ۱۳۸۹ خورشیدی به‌ عنوان نخستین بازار جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌ است.  بازار تبریزاز بزرگ‌ترین بازارهای سرپوشیده جهان و یکی از شاهکارهای معماری ایرانی است. این بازار در سال ۱۱۹۳ هجری قمری بر اثر زلزله با خاک یکسان شد اما طولی نکشید که  معماران زبردست آن را بازسازی کردند و بازار کنونی مربوط به اواخر حکومت زندیه و عصر قاجار است. بازار تبریز که در سال ۱۳۵۴ هجری شمسی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است، با طولی معادل یک کیلومتر یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های به‌ هم‌ پیوسته و مسقف دنیاست.

طاق‌ها و گنبدهایی با کاربندی‌های زیبا و ارتفاع بلند، سازه‌های آجری به‌ هم‌ پیوسته، آرایش مغازه‌ها، کثرت تیمچه‌ها و وجود تعداد زیادی مدرسه و مسجد که در کنار سراهای بازرگانی جای گرفته‌اند، این بازار را به‌عنوان نمونه‌ای عالی از محیط تجارت و زندگی اسلامی و شرقی به یادگار گذاشته‌اند.

موقعیت جغرافیایی بازار

 همان طور که بازار در بسیاری ازشهرهای ایران در بخشی از بافت مسکونی شهر قرارداشته و مکانی است که می‌تواند گسترش شهر را نیز به همراه داشته باشد، مرکزیت شهر را نیز می‌توان به این مکان اتلاق کرد. در تبریز نیز این امر مستثنی نبوده و بافت اصلی بازار تبریز از دو راسته سرپوشیده شمالی-جنوبی و شرقی- غربی تشکیل‌ شده است. مهم‌ترین ورودی بازار تبریز در حال حاضر در انتهای شمالی خیابان فردوسی است.

شبكه بازار تبریز

شبكه بازار تبریز به‌ مثابه قلب شهر است و نقش عمده‌ای در بافت شهر دارد.این بازار از سمت شرق به عالی‌قاپو (مجموعهٔ کاخ‌های ولیعهدنشین)، از سمت غرب به مسجد جامع محدودشده و از شمال، بخش‌هایی از شمال رودخانهٔ مهران‌رود را شامل می‌شود و این دو بخش به‌وسیلهٔ پل‌های چوبی که در امتداد راسته‌ بازار قرار دارند، به هم متصل می‌شوند. نخستین نقشه از بازار تبریز در سال ۱۳۲۷هجری، در بخشی از نقشهٔ دارالسلطنهٔ تبریز و به دست اسدالله خان مراغه‌ای ترسیم شده‌است. طرح این بازار در بخش شمال شرقی نقشهٔ مذکور رسم شده و اکثر مکان‌های مهم آن نظیر تیمچه‌ها و کاروانسراها در این نقشه نام‌گذاری شده‌اند. عرض بازارها بین چهار تا پنج متر و بلندی سقف آن‌ها پنج تا شش متر است كه در مقایسه با سقف بازارهای نقاط گرمسیری ایران کوتاه‌تر است.

تاریخچه بازار

بسیاری از گردشگران و جهانگردان نظیر ابن‌بطوطه، مارکوپولو، جاکسن، اولیای چلبی، یاقوت حموی، گاسپار دروویل، الکسیس سوکتیکف، ژان شاردن، رابرت گرنت واتسن، حمدالله مستوفی و مقدسی از رونق و شکوه بازار تبریز تمجید کرده‌اند. شاردن فرانسوی آن را عالی‌ترین بازارهای آسیا دانسته و با اظهار شگفتی از گنبدهای زیبا و طاق‌‌های دیدنی، بازار هشت گوش و وسیع قیصریه را زیباترین بخش بازار عنوان کرده است". ابن‌بطوطه " سیاح مشهور که در سال ۷۳۱ ه . ق . وارد تبریز شده" می‌گوید : « بازار تبریز یکی از بهترین بازارهایی بود که من در همه شهرهای دنیادیده‌ام ... من به بازار جواهریان رفتم، بس که از انواع جواهرات دیدم چشمم خیره گشت»". تاورنیه نیز در سال ۱۰۴۶ ه . ق . از بازار تبریز دیدن کرده و آن را ستوده است .

"حمدالله مستوفی" مورخ و جغرافی‌دان معروف قرن هشتم، ضمن تعریف خوبی و فراوانی غلات و میوه‌های تبریز و اشاره به مزیت پاره‌ای از انواع مخصوص گلابی ، سیب ، زردآلو و انگور آن، مردم این شهر را اعم از فقیر و غنی اهل کسب و دادوستد معرفی کرده و یادآور شده که در آن دیار متمول بسیار است». در زمان عباس ميرزا که تبريز وليعهدنشين و دارالسلطنه گرديد، سراها و تیمچه‌ها و بازارهای عالی تازه‌ای احداث شد.

نظر هوتم شیندلردرباره بازار تبریز

هوتم شیندلر در سال ۱۳۲۸ خورشیدی دربارهٔ تبریز و بازارهای آن چنین می‌نویسد: شهر بسیار گسترده است و احتمالاً از این بابت بر تهران برتری دارد. بازارهای آن بسیار زیبا و بزرگ‌تر از بازارهای تهران است. تبریز صرف‌نظر از معاملات مالی و وسیلهٔ پرداخت که از این‌ جهت تهران بر آن تفوق دارد، مرکز واقعی بازرگانی ایران است. با این‌ که در منتهی‌الیه شمال غربی کشور قرار گرفته‌ است، تقریباً در سراسر ایران نفوذ دارد.

نظر ژان یونیر جهانگرد فرانسوی درباره بازار تبریز

زمانی تبریز نسبت به تهران یک شهر متجدد به‌شمار می‌آمد. البته این امر طبیعی است چون اولین پایتخت دوران صفوی که شاه عباس آنجا را انتخاب کرد، شهر اردبیل  در آذربایجان بوده و شهر تبریز به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود که در ارتباط با مرز عثمانی قرار داشت، مورد حملات مدام این دولت نیز قرار می‌گرفت. ولی به دلیل نزدیکی این منطقه و قرارگیری روی جاده‌ی ابریشم  ارتباط بیشتری با دولت عثمانی و بازرگانی با اروپا را به عهده داشت.  از این رو بازارها نقش عمده‌ای را در موقعیت تجاری و بازرگانی شهر برقرار می‌کردند. به همین دلیل  در چنین شرایطی «دوکا»، «ونیز»، «لیور» و «روبل» واحد پول کشورهای مختلف جهان در بازار تبریز مثل پول ایران رایج بود.

قدیمی ترین نقشه تبریز

 قدیمی‌ترین نقشه تبریز مربوط به سال ۹۴۰ هجری قمری است که توسط مطراقچی ترسیم شده و در موزه‌ای در ترکیه نگهداری می‌شود.

 بازار تيمچه امير يکی از شاهکارهای جالب معماری و باشکوه‌ترین تیمچه‌های بازار تبريز به‌حساب می‌آید. بانی تیمچه امیر، میرزا محمدخان امیرنظام زنگنه است که در ۱۲۶۰ ه.ق درگذشت. معمار معروف آن صمد معمار بوده که داستان زندگی او در بین معماران تبریز زبانزد است. وی در اواخر عمر با فقر روزگار گذرانید و با فقر زندگی را بدرود گفت.

تیمچه حاج صفرعلی

تیمچه حاج صفرعلی، بنایی است معظم که بانی آن حاج صفرعلی خوئی بازرگان معروف معاصر فتحعلی شاه قاجار بود. تیمچه مظفریه نیز یکی از زیباترین بخش‌های بازار است که حاج شیخ جعفر قزوینی تاجر سرشناس دوره ناصرالدین‌شاه در سال ۱۳۰۵ آن را ساخته بود و به مناسبت حضور مظفرالدین میرزا ولیعهد وقت در این تیمچه، به نام مظفریه نام‌گذاری کرد.

 با توجه به اینكه هر بنای نوبنیادی در تبریز اگر موردتوجه ولیعهد وقت قرار می‌گرفت بایستی آن را به ولیعهد پیشكش می‌کردند، این بازرگان كاردان نیز بنا را به نام « مظفرالدین میرزا مظفریه » نامید كه مورد تحسین ولیعهد قرار گرفت و از تصاحب و تملك آن خودداری كرد. در حال حاضر « تیمچه مظفریه » که یكی از مراكز عمده تجارت و صدور فرش آذربایجان و ایران است، شهرتی جهانی دارد. این تیمچه دو طبقه دارد كه هر طبقه آن بیست‌وشش حجره فرش‌فروشی را در خود جای‌داده است. بازار صفی به نام شاه صفی فرزند شاه‌عباس بزرگ صفوی نام‌گذاری شده است.

کاروانسرای حاج سیدحسین میانه

کاروانسرای حاج سیدحسین میانه، توسط یکی از بازرگانان معروف به نام حاج سیدحسین الحسینی بنا شده است. حاج میرزا ابوالحسن از وابستگان دربار، بازار و سرا و تیمچه میرزا ابوالحسن را احداث نموده است. تیمچه و سرای میرزا مهدی از آثار میرزا سیدمهدی قاضی طباطبائی جد خاندان قاضی طباطبائی در مجموعهٔ بازار تبریز است. تیمچهٔ سرای میرزا شفیع توسط یکی از بزرگان شهر مربوط به دربار قاجار بنا شده است.

مرمت بازار

بازسازی و مرمت مجموعه بازار تبریز، به‌احتمال‌قوی همزمان با بنای باروی شهر به همت نجف قلی خان بیگلربیگی از سال ۱۱۹۴ هجری آغاز شده‌است.

اجزا و معماری بنای بازار

تیمچه‌ها به فضاها و مناطقی گفته می‌شود که سقف آن‌ها به‌صورت گنبدی و آجرکاری و با سبک تاریخی خاص ساخته‌شده‌اند. تیمچه‌ها دارای درهای ورودی بزرگ و محکمی هستند که روزها باز و شب‌ها و ایام تعطیلی بسته می‌شوند. هر تیمچه نگهبانانی دارد که آن‌ها را «اوداباشی» (سرایدار) گویند. تیمچه‌ها از نظر کاربری به چهار قسمت تقسیم‌شده است. فضای عمومی تیمچه که محل انبار و انبوهی کالاها است، زیرزمین که مخصوص انبار کردن و حفظ و نگهداری کالا است، اتاق حجره همکف تیمچه که محل دادوستد و رتق‌وفتق امور اقتصادی و اجتماعی است. طبقه بالای هر تیمچه که مخصوص استراحت و بیتوته شبانه در ایام قدیم بود و بازرگان غیر تبریزی در طبقه دوم حجره، شب‌ها استراحت می‌کردند.

تیمچه میرزا شفیع

مجموعه میرزا شفیع شامل سه بخش مستقلِ سرا، دالان و همین تیمچه است که پیوند محکمی بین ساختار آن‌ها و ترکیب فضاهای ارتباطی به‌هم‌ پیوسته برقرار است. استقرار سه الگوی فضایی متنوع و مرتبط با یکدیگر در مجموعه میرزا شفیع، نشان از آن دارد که براساس طرحی از پیش تعیین شده و با تفکر اصولی و هدفمند طراح، شکل‌ گرفته است.

معماری تیمچه میرزا شفیع

این تیمچه براساس ترکیب منظم و کاملاً هندسی و ساختار متقارن مبتنی بر محورهای ارتباطی تشکیل شده که آمیزه‌ای از تقارن محوری و مرکزی است. تفاوت عمده این بَنا با تیمچه‌های دیگر، ساختار کشیده و محوری غالب آن است، بدین معنی که برخلاف معمول، ساختار تیمچه تنها از ترکیب مرکزی برخوردار نیست و محور طولی تیمچه نقش اساسی در کالبد کلی بنا دارد و به‌ عبارت‌ دیگر می‌توان آن را تلفیقی از ساختار الگوهای تیمچه و دالان دانست. قاعده تیمچه مستطیل کشیده با گوشه‌های پخ(بریده) شبیه کشکولی است که در محل تلاقی با محورهای ارتباطی متحول شده است. گسترش ساختار تیمچه به‌ گونه‌ای است که فضای آن در دو نقطه مرکزیت یافته است. یک‌بار در محل تلاقی محور طولی تیمچه و سرای میرزا شفیع، و بار دیگر در محل تلاقی محور طولی تیمچه و دالان میرزا شفیع.

قاعده تیمچه در محل تلاقی تغییر یافته و به‌ واسطه فضاهای جانبی باقاعده نیم، گشادتر شده است و درنهایت یک کشکولی کوچک عمود بر قاعده اصلی تیمچه را تشکیل داده است.

تیمچه مظفریه

ساختار معماری و هندسه کشیده تیمچه مظفریه در راستای شمالی-جنوبی آن را به الگوی دالان شبیه کرده است. سردرِ ورودی تیمچه مظفریه در محل تلاقی با راسته‌ بازار قیزبسدی دارای طاق آجری در حد یک طبقه است که در لچکی با آجرکاری حصیری تزئین شده است. شکل قاعده تیمچه در حالت کلی متشکل از یک مستطیل کشیده با گوشه‌های پَخ است که نیم طاق‌های ورودی به دو سر آن پیوند خورده است. در بدنه شرقی و غربی فضای ورودی، پلکان‌های منظم و غیرمتقارن دسترسی به حجره‌های فوقانی را ممکن می‌سازد.

موقعیت هتل