بقعه شیخ صفی الدین

شرح

بقعه شیخ صفی الدین

بقعه شیخ صفی الدین در اوایل قرن ۱۶ تا اواخر قرن ۱۸ در اردبیل ساخته شده است. این مکان ارزشمند و تاریخی در سال ۲۰۱۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این مکان با استفاده از معماری سنتی ایرانی و به کارگیری حداکثر فضای در دسترس ساخته شده و انواع قسمت ها از قبیل کتابخانه، مسجد، مدرسه، مخزن، بیمارستان، آشپزخانه، نانوایی و چندین دفتر اداری در آن جای داده شده است. آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی بزرگ ترین، کامل ترین و برجسته ترین خانگاه است. این آرامگاه از لحاظ شاهکارهای هنری و معماری و نمایش اصول اساسی عرفانی در سطح جهان نیز ارزش والایی به خود اختصاص داده است. معماری ایلخانی و تیموری با الهام از فلسفه صوفیانه، انواع جدیدی از فضاها و الگوهای تزئینی را خلق کرده‌اند. این مجموعه که آرامگاه بنیانگذار سلسله صفوی است، قداست و ارزش خود را تا به امروز حفظ کرده است.

ویژگی منحصر به فرد بقعه شیخ صفی‌الدین، کنار هم قرار گرفتن آثار بسیار زیبای هنری در رشته‌های مختلف است که شامل عالی‌ترین نوع کاشی کاری معرق و مقرنس و گچ ‌بری کتیبه‌ های زیبا و نفیس و خط خطاطان بزرگ دوره‌ی صفوی (میر عماد، میر قوام الدین، محمد اسماعیل و دیگر اساتید) منبت‌های ارزنده، نقره کاری، تذهیب و طلاکاری، نقاشی و تنگ بری می‌شود که همگی آن‌ها در یک ساختار معماری فخیم و بی نظیر جای گرفته‌اند. مجموعه‌ی این آثار شکوهی حیرت‌انگیز به این مجموعه بخشیده است.

این مجموعه در طی سال‌ها تکمیل و به مقبره‌های آن افزوده شده است. به ویژه در دوره شاه عباس اول و از آن جا که وی ارادت فراوانی به شیخ صفی الدین داشت و بسیار به زیارت مقبره وی می‌رفت، برای تکمیل و تزیین این اثر، کارهای فراوانی صورت گرفت. در عصر صفوی، بقعه شیخ با حضور استادان بزرگ عهد صفوی چنان به زیور آراسته شد که هم چنان پس از گذشت چندین قرن به عنوان یکی از مفاخر تاریخی و فرهنگی ایران به شمار می‌آید.

در این مجموعه علاوه بر مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی، مقبره‌های شاه اسماعیل اول (نخستین پادشاه صفویه) و همسر شاه اسماعیل (مادر شاه طهماسب) و نیز برخی از مشایخ و صاحب منصبان دوران صفوی و کشته شدگان جنگ چالدران قرار دارد.

طبق وصیت شیخ صفی‌الدین، جنازه وی در اتاقی جنب خلوتخانه و باغچه و حوضخانه دفن شده است و بر قبر او بنایی وجود دارد که علاوه بر مقبره شیخ صفی و مرقد شاه اسماعیل اول، آرامگاه‌‌های دیگری از شاهزادگان صفوی و فرزندان وی در این بقعه و محل شهیدگاه قرار دارند.

مجموعه نفیس بقعه شیخ صفی‌الدین در سال ۷۳۵ ه. ق. به دست فرزند وی صدرالدین موسی بنا شد. پس از شروع حکومت صفویه، به دلیل ارادت شاهان صفوی به جد خود، واحد های مختلفی به این مجموعه اضافه شد. در دوره شاه عباس برای تکمیل و تزئین این اثر، کارهای فراوانی صورت گرفت. در عصر صفوی، بقعه شیخ با حضور استادان بزرگ عهد صفوی چنان به زیور آراسته شد که هم چنان پس از گذشت چندین قرن به عنوان یکی از مفاخر تاریخی و فرهنگی ایران به شمار می‌آید.

 مراحل ساخت مجموعه

محققان چهار مرحله‌ی اصلی برای ساخت این مجموع تعیین کرده‌اند که مهمترین ساختمان‌ها در این چهار مرحله بنا شده و یا به طور قابل توجهی تغییر داده شده‌اند:

مرحله اول از سال ۱۳۰۰ تا ۱۳۴۹ میلادی:

در این دوره طرح اولیه بقعه تنظیم شد و بناهای «خانقاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، حرم‌خانه، گنبد الله الله، ساحت، عمارت دارالحفاظ، شاه نشین، حیاط میانی و چله خانه جدید» ساخته شدند.

مرحله دوم از سال ۱۳۴۹ تا ۱۵۴۴ میلادی

در این دوره مقبره‌ی شاه اسماعیل و همچنین مقبره مادرش، دار الحدیث، جنت سرا، شهیدگاه و حیاط آرامگاه در قسمت جنوبی بقعه شیخ صفی‌الدین ساخته شدند. بیشتر این ساخت و سازها به قرن شانزدهم میلادی مربوط هستند.

مرحله سوم از سال ۱۵۴۴ تا ۱۷۵۲ میلادی

چینی خانه (به شکل کنونی آن)، دروازه شاه عباسی و حیاط باغ در این دوره بنا شدند.

مرحله چهارم از سال ۱۷۵۲ تا قرن بیستم میلادی

مدرسه، سرویس‌های بهداشتی، موتور خانه و گلخانه در این دوره و بیشتر در قرن بیستم ساخته شدند. این بنا همچنان نقش خود را حفظ کرده و محلی برای عبادت و زیارت است.

نقش و کاربری مجموعه

در دوران سلطنت شاهان صفوی، نقش و کاربری این مجموعه تغییر کرد و به خاطر وجود بقعه با ارزش موسس سلسه صفویه، به یکی از مهمترین مکان‌های ملی و سیاسی مبدل شد. شاه اسماعیل، وارث شیخ صفی‌الدین و رهبر صوفی مسلک خانقاه، اولین شاه سلسله صفویه شد و تشیع را به عنوان دین رسمی کشور اعلام کرد.

در مورد شیخ صفی‌الدین اردبیلی

شیخ صفی‌الدین اردبیلی بزرگ دودمان صفویان از سادات بومی اردبیل ایران است و نیز هشتمین نسل از تبار فیروزشاه زرین‌کلاه بود. فیروزشاه نیز از سادات بومی کردستان ایران بود. زبان مادری شیخ صفی‌الدین زبان آذری بود و شعر‌های او به زبان آذری در کتاب صفوه الصفا و سلسله النسب موجود است.

پدر و اجداد وی در قریه کلخوران اردبیل زراعت داشتند و پیشینیان آن‌ها از قریه رنگین گیلان به اسفرنجان در حدود اردبیل آمده بودند. پدر او امین‌الدین جبرائیل نام داشت. صفی الدین در سال ۶۵۰ق. به دنیا آمد.

شیخ صفی پیرو شیخ زاهد گیلانی بود و با دختر او فاطمه خاتون ازدواج کرد. وی روز دوشنبه دوازهم محرم سال ۷۳۵ قمری، بعد از صبح، در سن هشتاد و پنج سالگی وفات یافت و روز بعد به وقت نماز ظهر، در مجاورت خلوت خانقاه خویش دفن شد. بیشتر مورخان، اجداد وی را سنی شافعی مذهب و هاشمی تبار مهاجر از حجاز به کردستان ایران دانسته‌اند. دکتر عبدالحسین زرین‌کوب محقق و مورخ فقید، در کتاب «جستجو در تصوف ایران» با استناد به منابع تاریخی متعدد و گوناگون، وی را سنی مذهب می‌داند. دودمان صفوی نام خویش را از وی گرفته بودند. او پایه‌گذار خانقاه صفوی در اردبیل بود که با گذشت زمان پیروان بسیاری را به دست آورد. خانقاه او محل اطعام فقرا و پناه ضعفا و مسکینان بود و همین نکته دستگاه او و اخلافش را همچنان محل محتاجان و درویشان می‌داشت.

فرش اردبیل

«فرش اردبیل» که در بقعه شیخ صفی‌الدین پیدا شده، هم‌اکنون در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت لندن است و با شرایط خاصی نگه داری می‌شود. این فرش از مشهورترین و نفیس‌ترین قالی‌های جهان است که در فهرست ۵۰ اثر شاهکار هنری برگزیده‌ی جهان قرار گرفته است. این فرش در موزه آلبرت در شرایطی نگه‌داری می‌شود که با صلاح‌دید متخصصین رنگ در هر ساعت تنها ده دقیقه در معرض نور برای بازدید قرار می‌گیرد.

فرش اردبیل یک سند تاریخی با تاریخ و امضا است و در سال ۹۱۸ خورشیدی (۹۴۶ ه.ق / ۱۵۳۹ میلادی) در سیزدهمین سال پادشاهی شاه طهماسب بافته شده‌است. تار و پود آن ابریشمی است و گره‌های فارسی دارد.

قصه رسیدن این فرش از بقعه شیخ صفی‌الدین تا موزه‌ی آلبرت بسیار طول دراز است اما مختصرا این‌گونه است که در حقیقت فرش اردبیل یک جفت فرش بوده که توسط مقصود کاشانی بافته شده و در جریان زلزله‌ای که موجب آسیب دیدن آن‌ها می‌شود به درخواست متولیان حرم شیخ صفی این فرش به شرکت انگلیسی زیگلر و شرکا برای بازسازی سپرده می‌شود که نتیجه‌ی آن یک فرش کامل و یک فرش بدون حاشیه می‌شود. پس از این بازسازی این دو فرش چندین دست چرخیدند تا در نهایت موزه‌ی آلبرت فرش کامل و اصلی را در سده‌ی گذشته خریده و از آن محافظت می‌کند. اما سرنوشت قالی کوچک تا سال‌ها نامعلوم باقی ماند تا اینکه در سال ۱۹۵۳ بالاخره این قالی دوم هم سر از دهلیزهای یک خانواده مجموعه‌دار ناشناس درآورد که آن را به موزه لوس آنجلس کانتی اهدا کردند.

یکی از ویژگی های این فرش که از دیگر فرش ها متمایز کرده نوشتن متنی از شعر سعدی به روی قالی است که در عکس ها قابل مشاهده است، همچنین فرش اردبیل دارای ۱۶ کلاکه و ۲ قندیل است که حس گنبد را تداعی می‌کند. رنگ سورمه ای به عنوان زمینه فرش انتخاب شده و پر از گل های زیباست که زینت خاصی به فرش داده است.

چند سال پیش کارشناسان فرش به موزه‌ی آلبرت لندن رفتند و با وجود سختی‌های فراوان از طرف موزه، بررسی‌های اولیه را انجام دادند. در نهایت این فرش دوباره با همت فرشبافان ایرانی باهمان طرح و اندازه و گره بافته شد. البته شکی نیست که این فرش ارزش همان فرش را ندارد، اما در جایگاه خود فرشی بسیار نفیس و ارزشمند در دوره‌ی خود است.

موقعیت هتل